Coupure Haarlemmermeerspoorlijn en Geniedijk

Bij de Burgemeester Pabstlaan in Hoofddorp ligt de zogenaamde coupure in de Geniedijk. De Geniedijk is tussen 1888 en 1894 aangelegd als militaire liniedijk, als onderdeel van de Stelling van Amsterdam. In 1996 plaatste de UNESCO de Stelling van Amsterdam op de Werelderfgoedlijst.

De Geniedijk werd in eerste instantie aangelegd als waterkering om in geval van een militaire aanval op Amsterdam de zuidelijke buitenkant van de Stelling te kunnen inunderen (d.w.z. enkele decimeters onder water zetten). Tijdens de voorbereidingen van de aanleg van de Haarlemmermeerspoorlijnen moest aan de voorwaarden van de waterkering worden voldaan. Daarom heeft de Hollandsche Elektrische Spoorweg Maatschappij (HESM) een Coupure aangelegd, een dijkdoorsnijding die zonodig kon worden gesloten. Daartoe werd in het tracé van de spoorlijn een betonconstructie gemaakt met twee inkepingen waarin houten balken konden worden geschoven. Daartussen kon klei en puin worden aangebracht, waardoor de Geniedijk dan weer een geheel werd.


Waar is deze verhalenpaal?

  • Locatie: tussen hoek Kruisweg / Paxlaan westelijke richting. Dichtsbijzijnde adres:  Kaj Munkweg 4 Hoofddorp                  
  • Coördinaten: 52.310.621.984 / 4.683.101.227                                   
  • Fietroute(s): Water, Mens en Lucht         
  • Fietsknooppunten: 54 en 58

Nominatie van Dick de Waal Malefijt

Waarom deze Coupure? Op deze plek wijs je bezoekers op twee elementen van de geschiedenis van de Haarlemmermeer. Waarom de Geniedijk werd aangelegd en waarom de Coupure.

De Geniedijk is aangelegd als Liniedijk tussen 1888 en 1903 in de Haarlemmermeer als onderdeel van de Stelling van Amsterdam. In 1996 werd de Stelling van Amsterdam door UNESCO op de Werelderfgoedlijst geplaatst. De Geniedijk werd in eerste instantie aangelegd als waterkering om te zorgen dat als er een aanval op Amsterdam werd uitgevoerd de omgeving voor de Stelling onder water kon worden gezet (inunderen).

Tijdens de voorbereidingen van de aanleg van de Haarlemmermeer spoorlijnen moest aan de voorwaarden van de waterkering worden voldaan. Om hier aan te voldoen heeft de Hollandsche Elektrische Spoorweg Maatschappij (HESM) een Coupure aangelegd.

Een Coupure is een doorsnijding van een dijk welke bij nood kan worden dichtgemaakt. Hiertoe werd in het tracé van de spoorlijn een betonconstructie gemaakt met 2 inkepingen waar houtenbalken in konden worden geschoven. Tussen de houten balken kon klei en puin worden aangebracht waar door de Geniedijk weer een geheel werd.

Voor de Haarlemmermeerspoorlijn moest een doorsnijding in de Geniedijk (ontworpen als Liniedijk) worden gemaakt voor de verbinding van Hoofddorp naar Leiden. Bij kleinere doorsnijdingen - ‘coupures’ genaamd - werden voorzieningen getroffen om deze te kunnen sluiten. Niet alleen voor de vijand, maar vooral om te voorkomen dat het water zou weglopen waardoor de inundatievelden niet zouden werken. De Amsterdamse stelling is op dit punt uniek, omdat verdediging geschiedde met het onder water zetten (inunderen) van het land rondom de linie. De inundatievelden werden met een laagje water van 40 centimeter onder water gezet. Hiermee werd het terrein onbegaanbaar voor soldaten, paarden en wagens, maar was het eveneens te ondiep voor schepen.

Zo kon de coupure van de Haarlemmermeerspoorlijn met schotbalken worden gedicht in geval van oorlog. De balken werden geschoven in de sleuven van een betonnen constructie aan weerzijden van het spoor. De ruimte tussen de planken werd opgevuld met aarden en zandzakken om het geheel waterdicht te maken. Bovenop de Geniedijk waren hiervoor een aantal schotbalkenloodsjes gebouwd.

Om gedeeltelijke inundatie van de Haarlemmermeerpolder mogelijk te maken, werd tussen 1891 en 1895 de Geniedijk aangelegd. Het vervulde een dubbelfunctie. Enerzijds maakte de dijk het mogelijk dat de zuidelijke helft van de Haarlemmermeerpolder geïnundeerd kon worden terwijl de noordelijke helft droog bleef. In de noordelijke helft werden dan landbouwgronden behouden voor de productie van voedsel voor de bevolking en soldaten die zich ten tijde van oorlog binnen de Stelling ophielden.

Helaas verkeerd de betonconstructie van de Coupure in slechte staat. Ik heb hierover de gemeente Haarlemmermeer al aangeschreven. Waarschijnlijk heeft een plaats op de Werelderfgoedlijst bij de gemeente geen prioriteit.